Recensie La poésie de la résistance ★★★★★

Sinds de Franse Revolutie van 1789 kent iedereen de leus ‘vrijheid, gelijkheid en broederschap’. Die broederschap is er nooit gekomen en gelijkheid bleek zelfs toen al afhankelijk te zijn van je sociale klasse. Maar … er was altijd nog ‘de vrijheid’. Miljoenen jonge kerels hebben in ’40-’45 gestreden om die niet te verliezen. De overwinning op Nazi Duitsland leidde rechtstreeks tot het opstellen van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens waarin een hele reeks vrijheden gegarandeerd zouden moeten zijn. Maar daar wringt hoe langer hoe meer het schoentje: “zouden moeten zijn”. ‘La poésie de la résistance / De poëzie van het verzet’ is een appel aan de jongeren om in verzet te komen tegen de inperking van die vrijheden. Het is een oproep tot verzet door creativiteit. Theatermaker en kunstenaar Jan Fabre en zijn acteurs Annabelle Chambon en Cédric Charron geven daarbij zelf het goede voorbeeld. Ze laten het publiek aan den lijve ondervinden hoe censuur de vrijheid van creatie doodt. Maar zolang er geweldloos verzet blijft, heeft ze niet het laatste woord.

Artikel 19 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens stelt dat: “Een ieder heeft recht op vrijheid van mening en meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid om zonder inmenging een mening te koesteren en om door alle middelen en ongeacht grenzen inlichtingen en denkbeelden op te sporen, te ontvangen en door te geven.” Dit betekent onder andere dat censuur uit den boze is. Nochtans zijn creatieve duizendpoot Jan Fabre en het gezelschap Troubleyn in het verleden meer dan eens geconfronteerd geweest met censuur en cancelcultuur. Ondanks tegenwerkingen en tegenslagen viert Troubleyn/Jan Fabre haar 40^ste verjaardag met ‘The Poetry of Resistance / De poëzie van het verzet 2026‘: een theaterfestival waarin Jan Fabre en het gezelschap Troubleyn meer dan eens bewijzen dat ze nog altijd relevant zijn in het theaterlandschap. ‘La poésie de la résistance / De poëzie van het verzet’ is daar het levende bewijs van. 

‘La poésie de la résistance / De poëzie van het verzet’ combineert een viertal elementen die telkens weer afgewisseld worden en zo een patroon van herhaling vormen in opbouw naar het laatste woord: vrijheid. Een eerste element is steeds een stuk geëngageerde tekst die Annabelle Chambon en Cédric Charron voorstelt als twee leden van een verzetsbeweging van creatieve kunstenaars, krijgers van de schoonheid, strijders tegen censuur en zelfcensuur die in hun geweldloos verzet bereid zijn de ultieme prijs te betalen voor hun liefde voor de vrijheid van expressie. Geïnspireerd op ‘Indignez-vous’ (vertaald in het Nederlands als ‘Neem het niet!) van verzetsstrijder en overlevende van de concentratiekampen Buchenwald en Dora Stéphane Hessel roept ook theatermaker en kunstenaar Jan Fabre op om in opstand te komen tegen onrecht; kwaad te zijn om en te ageren tegen de afrekencultuur die de ideologie van de haat preekt. Annabelle Chambon en Cédric Charron vragen het publiek heel concreet om te strijden voor de vrijheid om te creëren zonder censuur. 

Dit is in onze maatschappij uiteraard niet zonder enig risico. Wanneer Cédric Charron ten tonele verschijnt, zie je dat zijn lichaam doorzeefd is met kogels en dat het bloed uit alle kogelgaten stroomt. En toch staat hij met gerechte rug en opgeheven hoofd. Elke wond is een ereteken dat hij verdiend heeft in de strijd voor de vrijheid. Ondanks de vele wonden straalt hij een schoonheid uit die vergelijkbaar is met de David van Michelangelo. Wanneer hij spreekt, is het met trots, liefde en humor. Ook al beseft hij ten volle dat hij en Annabelle Chambon telkens weer de prijs moeten betalen voor hun verzet in een regen van “kogels van lafheid en hypocrisie”. 

Want ook dat is een telkens weer terugkomend motief: Annabelle Chambon die vermoord wordt door een uiteenlopende reeks van wapens. De ene keer is het een .22 Long Rifle en dan is het weer de Kalasjnikov. Ook de MG42, bijgenaamd ‘de cirkelzaag van Hitler’, passeert de revue. En telkens weer is er de verrukking die af te lezen valt van de gezichten van Annabelle en Cédric. Het is de opwinding over de efficiëntie van het moordtuig en de schoonheid van de kogels die hen aanzet tot een verheerlijking van de technische aspecten van het wapen dat hen net heeft vermoord. Met het enthousiasme van een kind dat net zijn beste troefkaart heeft gelegd bij het kwartetten en in ware euforie de beste kwaliteiten opsomt, prijzen Annabelle Chambon en Cédric Charron de wapens aan. De eerste keer is het een heel verontrustende gewaarwording, maar geleidelijk aan zien je ook als publiek de donkere humor van deze fragmenten in … omdat je weet wat er volgt. 

Wat volgt is namelijk een periode van stilte, van dood waarin alleen het geluid van de krekels bestaat en dan dans en poëzie. Geïnspireerd op het gedicht Liberté van Paul Eluard uit 1942, schreef Jan Fabre zijn eigen ode aan de vrijheid die strofe per strofe gebracht wordt door Annabelle Chambon en Cédric Charron. En net zoals de rest van de voorstelling, wordt ook dit nieuwe gedicht gebracht in de taal van Victor Hugo. Het Frans heeft intrinsieks iets romantisch, iets poëtisch, iets dat ruikt naar vrijheid en past dus perfect bij de inhoud van ‘La poésie de la résistance / De poëzie van het verzet’. Waar Paul Eluard de kern van alles nog schrijft op alles wat hij tegenkomt, kiest Jan Fabre heel bewust om het te tatoeëren op alle lichaamsdelen … tot de ziel toe. En die kern is ‘vrijheid’. Je voelt het doorheen de voorstelling aankomen, maar wanneer Annabelle en Cédric het uitspreken zorgt het toch voor een gevoel van bevrijding. 

De vrijheid die op elk lichaamsdeel geëtst moet zijn; van de kleine teen tot de ogen, oren en het brein. Het verlangen naar vrijheid als voedingsbodem voor geweldloos verzet … omdat het moet. We zijn het als mens verplicht om te strijden voor deze vrijheid die we niet als vanzelfsprekend mogen nemen. En daarmee bewijst Jan Fabre opnieuw dat hij de vinger aan de pols heeft en diezelfde vinger op de zere wonde durft te leggen. Visueel vertaalt zich dat in Cédric Charron die een vinger in zijn eigen wonden steekt en dan gaat proeven van de prijs die hij betaalt voor de vrijheid van expressie. Voor tere zieltjes misschien niet het smakelijkste beeld, maar … het moet wel kunnen. En daar gaat ‘La poésie de la résistance / De poëzie van het verzet’ ook om. 

< Sascha Siereveld > 

Credits:

Concept, Regie, Tekst: Jan Fabre
Performers: Annabelle Chambon & Cédric Charron
Dramaturgie: Miet Martens
Improvisaties op de hoorn: Gustav Koenigs
Lichtontwerp & techniek: Wout Janssens